Mijmering bij een Kerstikoon

Geboorte

Geboorte, Novgorod

Het kerstgebeuren wordt op verschillende wijzen gevierd.  Dat is al zo in onze eigen omgeving, laat staan als we verder over onze grenzen kijken. In het Westen wordt dat op een andere manier gedaan dan in het Oosten, er worden andere accenten gelegd. Heel kort gezegd komt het hier op neer: in het Westen ligt de aandacht op de Mens-God, in het Oosten op de God-Mens. Dit uit zich in taal en gebruiken, in beleving, in vormgeving. In het Westen zijn romantische voorstellingen ontstaan. Het lijkt er soms wel op, dat het een heerlijk iets is om in een stal geboren te worden. Verkleinwoorden maken alles erg liefelijk: de herdertjes, het Kindje Jezus, het stalletje, de engeltjes… De liederen die er gezongen worden roepen op tot vrolijkheid. De ernst van hetgeen er gebeurt en het diepe mysterie gaan verloren door de tierlantijnen eromheen. Natuurlijk niet bij iedereen en niet overal.

Bovenstaande ikoon vertelt een minder lieflijk verhaal. Elk onderdeel vraagt apart aandacht. Ik maak echter een keuze en wil alleen iets vertellen over de houding van Maria. Eigenlijk is het shockerend, Maria die totaal afgewend is van het Kind dat ze zojuist gebaard heeft. Stel je voor dat je als vrouw een kind ter wereld mag brengen en dat je je ervan afkeert. Ik herinner me de geboorte van mijn eerste kind. Het lag vier dagen in een couveuse. Toen ik het eindelijk in mijn armen mocht ontvangen, waren mijn ogen te klein om het eindeloos te bewonderen, het als het ware in te drinken, te verinnerlijken wat steeds onzichtbaar in me geleefd had, wat deel van mijn eigen lichaam was geweest. En Maria wendt zich af, ligt met de rug naar het Kind gekeerd. Telkens als ik mediteer bij de ikoon schrik ik er weer van.

Wat kan dan de betekenis zijn? Alles heeft een bedoeling op een ikoon. De afwending van Maria heeft alles te maken met de strijd die er in de oosterse Kerk is geweest rond het gegeven of Jezus nu werkelijk Gods Zoon was en tegelijkertijd mens. De ikoon laat zien dat de geboorte van Jezus meer is dan een gewoon menselijk tafereel. Het gebeuren moet herkend worden als een mysterie dat al het menselijke overstijgt en toch in menselijke vorm plaatsvindt.

Als we andere ikonen bekijken van de Moeder Gods, de Theotokos (dit betekent ‘Godbarende’), dan zien we dat Maria over het kind heenkijkt naar de beschouwer, naar de wereld. De Moeder Gods is tegelijkertijd moeder van alle mensen.

Aandacht voor een detail

Al mijmerend kun je je ook afvragen of Maria binnen de opdracht om dit Kind te baren, zich tevens bewust zou kunnen zijn van de consequenties. Het is niet simpel moeder te moeten/mogen zijn van de Langverwachte, die later als Man van Smarten zal sterven aan een kruis. Zo’n grote opdracht moet wel vragen om bezinning.

Maria ligt op een ondergrond van sprekend rood. Ook haar purperen kleed is geen toevalligheid. In de ikonografie betekent de kleur purper dat de persoon die deze kleur draagt, met het goddelijke bekleed is. Je ziet op deze ikoon zelfs niets meer van het blauw wat ze eronder zal dragen als kleur van de menselijkheid (van haarzelf). Alleen bij de mouw zie je een heel klein randje ervan.

In verhouding met het geheel van de ikoon is Maria wel heel groot afgebeeld. Ze staat helemaal centraal. Centraal als de Theotokos.

Over het Kind in de grot en over de andere figuren kan een andere keer wat verteld worden.

Tot slot: onze plaats in dit verhaal. Duidelijk is het dat Maria niet alleen in gedachten verzonken is, maar dat ze, door de plaats die ze inneemt, de aandacht trekt van de toeschouwer, van ons. We worden binnengetrokken in dit gebeuren, wij mensen van alle tijden. Want wat hier verbeeld wordt is het altijd aanwezige Heden, waarin de verlossing wordt voortgezet.

Ricky Rieter

26 december 2008