Het recht om arm te mógen leven

Het Privilege van de Armoede

Franciscus had in of omstreeks 1212 een Levensmodel voor de arme zusters geschreven, dus voor Clara en de eerste volgelingen. In het Levensmodel belooft Franciscus dat hij en zijn broeders altijd zorg voor hen willen dragen omdat ze zich geroepen voelen ‘volgens de volmaaktheid van het heilig evangelie’ te leven. Dus leven net als Franciscus en zijn volgelingen, in navolging van ‘de arme Christus’. Zonder bezit leven, zeker als vrouwengemeenschap, leek echter onmogelijk in die tijd. Alle religieuze vrouwengemeenschappen hadden bezittingen. Zonder dat zouden ze omkomen. Tijdens het Vierde Lateraans Concilie van 1215 onder paus Innocentius III wilde deze paus onder andere dat de armoedebewegingen binnen de Kerk erkend werden. In decreet 13 werd toen bepaald dat er geen nieuwe ordes gesticht mochten worden en dat reeds bestaande religieuze groeperingen zich moesten aansluiten bij bestaande ordes (die allemaal veel bezittingen hadden). Franciscus had toen al het fiat ontvangen op de voorlopige regel uit 1209. Het Levensmodel dat hij aan Clara en de zusters gegeven had, was geënt op die Regel. Toch was Clara bang dat de kerkelijke overheid haar in de toekomst alsnog zou verplichten om bezittingen aan te nemen. Om zekerheid te krijgen in deze voor haar zo belangrijke kwestie, verzocht ze paus Innocentius om het privilege zonder bezit te mogen blijven leven. Dat was een bijzondere vraag. Dat privilege heeft ze in 1216 gekregen.

paus Innocentius III

paus Innocentius III

De nieuwe Regel van kardinaal Hugolinus

Kardinaal Hugolinus werd, onder paus Honorius, in 1217 de beschermheer van de vrouwengemeenschappen in Noord- en Midden-Italië. Hij bepaalde dat de kloosters niet meer onder de rechtsmacht van de bisschoppen vielen, maar van hemzelf. Voor alle betreffende kloosters schreef hij een nieuwe Regel. Clara en haar zusters zouden ook moeten leven volgens deze Regel. Maar Clara was het er niet mee eens, omdat de Regel gebaseerd was op de voor mannen geschreven Regel van Benedictus. (De geschreven Regel van Franciscus was op dat moment nog niet goedgekeurd). De afgeslotenheid van de wereld werd er streng in benadrukt. Zo zouden de minderbroeders ook niet meer mogen preken voor de zusters. Dat was voor Clara niet te pruimen. In het ‘Leven van Clara’ lezen we haar reactie: ‘Hij moet maar alle broeders wegnemen nu hij degenen van ons heeft weggenomen die ons het voedsel van het leven geven.’ (Clara doelde met ‘alle broeders’ op de bedelbroeders die brood en levensmiddelen voor de zusters bedelden). Nu ze het ‘brood voor de geest’ moest missen wilde ze ook geen gebedeld brood meer aannemen. Toen dit de paus ter ore kwam, werd de maatregel ingetrokken. Het werd toch een moeilijke tijd voor Clara, want Franciscus had zich meer en meer terug moeten trekken naar aanleiding van de Regel van Hugolinus.

san damiano, Assisi

het klooster van Clara en de zusters: San Damiano, Assisi

Nieuwe bevestiging van het Privilege van de armoede

Paus Gregorius IX (voorheen kardinaal Hugolinus), die in 1227 zijn ambt aanvaardde, heeft uit oprechte zorg voor Clara en haar zusters, opnieuw het voorstel gedaan om bezittingen aan te nemen. Maar Clara was heel duidelijk in haar weigering dit voorstel te aanvaarden. De paus probeerde het nog met de woorden: ‘Als gij bang zijt vanwege uw gelofte, ontslaan wij u daarvan’, waarop Clara beslist en de kern rakend, antwoordde: ‘Heilige Vader, ik verlang op geen enkele wijze ooit van de navolging van Christus ontslagen te worden.’ Het betrof meer dan een verschil in opvatting over iets kleins, het ging om het veiligstellen van haar roeping. Paus Gregorius zag in dat Clara vastbesloten was en bezweek voor deze sterke vrouw. Hij heeft in 1228 het Privilege van de armoede opnieuw bevestigd.

Dit privilege van de armoede was Clara zeer dierbaar. Ze koesterde het en maakte het tot de kern van haar eigen Regel. Voor haar en de zusters was juist de armoedebeleving dé weg die voerde naar de eenwording met de arme Christus.

paus Gregorius IX

paus Gregorius IX

Een eigen goedgekeurde Regel, twee dagen voor haar sterven

In de loop van de jaren is er, onder verschillende pausen, veel strijd geweest rond de regel voor de arme zusters. Meerdere regelredacties heeft Clara afgewezen. Franciscus was al lange tijd overleden. Clara wilde zekerheid hebben dat, hetgeen ze met hem begonnen was en hetgeen ze als haar roeping zag, stand zou houden ook nadat zij gestorven zou zijn. Daarom schreef ze zelf een Regel, gebaseerd op het Levensmodel dat ze van Franciscus had gekregen. Uiteindelijk is deze Regel volledig goedgekeurd door paus Innocentius IV, twee dagen voordat Clara gestorven is.

Dit is een sterk ingekorte weergave van de geschiedenis rond de Regel. Uit alles blijkt dat Clara een vrouw was die stond voor wat ze als roeping ontvangen had. Ze had de gave om zonder ‘ruzie’ uiteindelijk toch de pauselijke bevestiging te ontvangen.

De kerkelijke overheid heeft Clara op handen gedragen en bewonderde haar zeer. Uiteindelijk zijn al die kerkelijk hoge heren door de knieën gegaan voor deze vastberaden en diepreligieuze, eenvoudige vrouw.

Ricky Rieter