Clara en het palmtakje

Palmzondag in Assisi, 18 maart 1212

Palm- of Passiezondag, het feest dat in de Kerk een week voor Pasen wordt gevierd, is een bijzondere dag in de geschiedenis van de eerste vrouwelijke volgelingen van Franciscus. Clara di Favarone, de eerste vrouw die Franciscus volgt, ontvangt op deze dag, zo luidt het verhaal, ‘een voorteken’. Het zou te verstaan zijn als de kerkelijke bevestiging van de weg die zij voornemens is te gaan. We lezen dit in de levensbeschrijving die in opdracht van paus Alexander IV gemaakt is in de periode tussen haar sterven en de heiligverklaring (tussen 1256 en 1261). Men vermoedt dat Thomas van Celano, die ook de levensbeschrijving van Franciscus heeft gemaakt, de schrijver is. Hier volgt het citaat:

Het liep tegen Palmzondag toen het meisje zich met brandend hart naar de man Gods begaf om hem te raadplegen over haar bekering, over wat zij moest doen en op welke manier. Vader Franciscus beval haar om op die feestdag in feestelijke kleding met heel het volk naar voren te gaan om de palmtak te halen. De volgende nacht moest zij de legerplaats verlaten en wereldse vreugde doen omkeren in droefheid om het lijden van de Heer.

Toen die zondag aanbrak, ging het meisje met de andere mensen de kerk binnen, in feestelijke pracht stralend te midden van de vrouwen. Daar geschiedde een betekenisvol voorteken. Terwijl de andere gelovigen hun palmtakken gingen halen, bleef Clara met schroom stil op haar plaats zitten. De bisschop daalde van de trappen af, ging naar haar toe en gaf haar de palmtak in de hand.

De volgende nacht maakte zij zich op bevel van Franciscus gereed om in betrouwbaar gezelschap de vlucht te ondernemen, waarnaar zij had uitgezien. Omdat zij niet door de gewone deur wilde weggaan, opende zij met een kracht waar zij zelf verbaasd over stond eigenhandig een andere deur, die door zware stukken hout en stenen versperd was.

Zo verliet zij haar huis, haar stad en haar familie en haastte zij zich naar de heilige Maria van Portiuncola. Daar ontvingen de broeders, die bij het altaar van God een heilige nachtwake hielden, de maagd Clara met brandende fakkels…
Levensbeschrijving 7b,8a

clara-palmzondag-01-medium

Enkele gedachten

In onze oren klinkt het woord ‘bekering’ misschien nogal zwaar. In de betekenis die er toen aan gegeven werd hield het in dat iemand zich geheel aan God wilde wijden. Daarvoor was het nodig om afleidende zaken achterwege te laten.

We weten niet of bisschop Guido, die de pontificale dienst in de San Rufino geleid zal hebben, tevoren met Francisus en Clara gesproken heeft over de wijze en het tijdstip waarop Clara haar nieuwe weg in zou slaan. Gesproken, ofwel met hen beiden tegelijk, ofwel met ieder afzonderlijk. De gebeurtenissen ontwikkelen zich namelijk anders dan Franciscus in zijn hoofd had. Hij zegt dat ze met de anderen naar voren moet lopen om het palmtakje te ontvangen, terwijl Clara op dat moment juist niet naar voren loopt. Ze blijft verwonderlijk genoeg op haar plaats zitten. Waarschijnlijk zal het door deze en gene zijn opgemerkt. Vreemd was het wel. Zou Clara misschien wat moe of slaperig zijn, of voelde ze zich niet lekker? Was ze zo diep in gedachten of in gebed? We weten alleen dat, nadat alle aanwezigen hun takje ontvangen hadden, de bisschop naar haar plaats liep en haar een takje aanreikte.

Hoe Clara dit beleefd heeft, daar wordt met geen woord over gerept. Waarschijnlijk was het een groots moment voor haar. In de tekst wordt het een voorteken genoemd. Er zou iets op volgen. Zou bisschop Guido met Clara hebben afgesproken dat ze in dit teken de bevestiging van de officiële Kerk zou ontvangen? Er werden geen woorden aan besteed. Het gebeurde in het geheim, en tegelijkertijd in het openbaar. Wat zal Clara’s hart van vreugde gebonsd hebben en hoe zal ze tijdens de palmprocessie jubelend gezongen hebben: ‘Gloria Laus’, Glorie, lof en eer zij aan U, Koning Christus…’

Dat het vertrek van Clara zo stilletjes moest gebeuren had gegronde redenen. Nooit ofte nimmer zouden haar ouders toestemming hebben gegeven om op zo’n totaal andere wijze te gaan leven. Waren ze jaren geleden niet naar Perugia moeten vluchten, juist om zich te beschermen tegen ‘de andere partij’ waarbij ook Franciscus hoorde? Naar een klooster gaan zou nog acceptabel zijn geweest, maar zo’n zwerver volgen, dat was superschande. Maar Clara zou Clara niet zijn als ze zich liet bepalen door wat haar ouders, haar omgeving en de traditie voor haar bedacht hadden. Ze had een roeping. Niets zou haar daarvan af kunnen brengen. Franciscus had er lange tijd over gedaan om tot de uiteindelijke vorm te komen. Hij had veel getwijfeld en bleef jaren een grote zoeker. Clara wíst het snel en handelde ernaar.

Waarom werd de bisschop dan ingeschakeld? Was dat geen zwakheid als ze al zo duidelijk zelf wist wat ze wilde?

In de dertiende eeuw was het niet denkbaar dat er een nieuwe vrouwenbeweging tot stand zou komen buiten de Kerk om. Franciscus is altijd een man geweest die het kerkelijk gezag zeer geëerbiedigd heeft. Bisschop Guido was hem goed gezind. Hij had hem al in bescherming genomen op het plein toen zijn vader hem onterfde. En later zorgde hij ervoor dat Franciscus in Rome een voorspraak kreeg in kardinaal Joannes Colonna. Franciscus heeft waarschijnlijk ook gesprekken met bisschop Guido gehad over het verlangen van Clara.

De ‘vlucht’

Het vervolg is velen welbekend. In de nacht breekt Clara een weinig gebruikte deur open. In ‘Clara van Assisi’, van Heribert Roggen, lees ik dat het de ‘dodendeur’ is, de zelden gebruikte deur waar de overledenen door naar buiten worden gedragen. Een zware, moeilijk te openen deur, begrijpen we uit de levensbeschrijving. Een van de getuigen, Cristina di Bernardo, die bij hen in huis was, verklaart later zelfs: ‘En het was een werk dat normaal door meerdere mannen moet verricht worden.’ Waarom ze door deze deur ging? Men zegt ook wel dat dit als een symbool gezien kan worden, symbool van het ‘dood zijn voor de wereld’. Hoe het ook zij, ze vertrekt zonder dat iemand het merkt. Ze gaat de nacht in, nog in mooie, feestelijke kleren, alsof ze ter bruiloft gaat. Dat doet ze ook, alleen naar een totaal andere bruiloft dan de bruiloft die haar familie op het oog had.

Het woord vlucht kan negatief klinken. In de Middeleeuwen werd de gang naar het klooster wel ‘fuga mundi’ genoemd (vlucht uit de wereld). Voor sommige vrouwen kan het een echte vlucht (in negatieve zin) zijn geweest maar voor Clara was het dat allerminst. Het was een vrij gekozen richting van een zeer zelfstandige vrouw.

Hoe ze in die nacht door de poort is gekomen en waar ze door de broeders is opgewacht, is niet helemaal duidelijk. Het is een onderneming waar je een groot respect voor krijgt als je de situatie ter plaatse kent. Nú zou het, midden in de nacht, al een onderneming zijn, laat staan in die tijd. Portiuncola, waar Clara naartoe ging, lag destijds nog midden in de bossen. Het was meer dan een halfuur lopen bij daglicht.

De volgende morgen wordt alles bekend en vinden er grote drama’s plaats, maar Clara komt er stralend uit tevoorschijn. Ze is vindingrijk genoeg om zich niet door de boze familie terug te laten halen. Ze staat in haar kracht, vanuit de verbondenheid met Hem die haar geroepen heeft.

(Als je dit artikel las terwijl je bezig was met het hoofdartikel ‘Clara van Assisi’, druk dan op Backspace om verder te gaan waar je gebleven was. Mocht dat mislukken, klik dan hier op ‘TERUG‘, en ga verder bij het kopje ‘Clara, een vastberaden vrouw’)

Lectuur

Als we meer over Clara willen weten, kunnen we allereerst het boek: Clara van Assisi. Geschriften, leven, documenten. Vertaald en ingeleid door Angela Holleboom osc, Peter van Leeuwen ofm en Sigismund Verheij ofm. Haarlem – Gottmer, 1996 – 2 de, verbeterde en aangevulde druk, 276 blz. ISBN 90 257 1796 9. Hierin staan alle oorspronkelijke teksten, ingeleid door korte informatie over het betreffende deel. Voor degenen die een wat speelser vorm nodig hebben als eerste kennismaking zijn er verschillende andere boeken in de handel, sommige wel van wat oudere datum, maar ze geven gevoelsmatig een goede aanvulling.

Een gemakkelijk leesbaar boek over Clara is: Clara van Assisi, zien met het hart van Heribert Roggen. Uitgeverij Lannoo, ISBN 90 209 0918 5. (1980)

Het boek van Anton Rotzetter Clara van Assisi geeft overzichtelijke en zeer verhelderende achtergrond. Uitgeverij J.H.Gottmer, ISBN 90 257 2573 2 (1992)

Het allereenvoudigste boekje is van Gerard Pieter Freeman: Bij Clara. Uitgegeven door de Franciscaanse Samenwerking, Utrecht. K 750 (1993). Het is een gefingeerd verhaal, geschreven vanuit Ermentrudis als hoofdpersoon. Ze is religieuze en komt te voet uit België . Ze wil Clara ontmoeten om aanwijzingen te krijgen hoe ze die levensvorm op dezelfde wijze in haar eigen land toe zou kunnen passen.

Het boek Clara van Assisi, licht vanuit de verborgenheid van E. van den Goorbergh en Th. Zweerman is een wetenschappelijk boek over de vier brieven aan Agnes van Praag. Uitgegeven door van Gorcum, Assen, ISBN 90-232-2852-9 (1994). Er worden nieuwe ontdekkingen en verbanden in blootgelegd.

Ricky Rieter