Doop van Jezus

De geliefde Zoon

A-jaar: Het evangelie volgens Matteüs

Toen kwam Jezus vanuit Galilea naar de Jordaan om door Johannes gedoopt te worden. Maar Johannes probeerde hem tegen te houden met de woorden: ‘Ik zou door u gedoopt moeten worden, en dan komt u naar mij?’ Jezus antwoordde: ‘Laat het nu maar gebeuren, want het is goed dat we op deze manier Gods gerechtigheid vervullen.’ Toen stemde Johannes ermee in. Zodra Jezus gedoopt was en uit het water omhoogkwam, opende de hemel zich voor hem en zag hij hoe de Geest van God als een duif op hem neerdaalde. En uit de hemel klonk een stem: ‘Dit is mijn geliefde Zoon, in hem vind ik vreugde.’
Matteüs 3,13-17

B-jaar: Het evangelie volgens Marcus

Hij [Johannes de Doper] verkondigde: ‘Na mij komt iemand die meer vermag dan ik; ik ben zelfs niet goed genoeg om me voor hem te bukken en de riem van zijn sandalen los te maken. Ik heb jullie gedoopt met water, maar hij zal jullie dopen met de heilige Geest.’

In die tijd kwam Jezus vanuit Nazaret, dat in Galilea ligt, naar de Jordaan om zich te laten dopen. Op het moment dat hij uit het water omhoogkwam zag hij de hemel openscheuren en de Geest als een duif op zich neerdalen, en er klonk een stem uit de hemel: ‘Jij bent mijn geliefde Zoon, in jou vind ik vreugde.’
Marcus 1,7-11

C-jaar: Het evangelie volgens Lucas

Het volk was vol verwachting, en allen vroegen zich af of Johannes misschien de messias was, maar Johannes zei tegen hen: ‘Ik doop jullie met water, maar er komt iemand die meer vermag dan ik; ik ben zelfs niet goed genoeg om de riem van zijn sandalen los te maken. Hij zal jullie dopen met de heilige Geest en met vuur…’

Heel het volk liet zich dopen, en toen ook Jezus was gedoopt en hij aan het bidden was, werd de hemel geopend en daalde de heilige Geest in de gedaante van een duif op hem neer, en er klonk een stem uit de hemel: ‘Jij bent mijn geliefde Zoon, in jou vind ik vreugde.’
Lucas 3,15-16.21-22


De Doop van Jezus

Sommige verhalen uit de Bijbel worden door drie, of soms zelfs vier evangelisten verteld. Deze jaarcyclus gaan we uit van de vertelling door Lucas.

Op de ikoon staat heel veel meer dan er in deze perikoop te lezen is. Mogelijk is het een combinatie van alle teksten, mondelinge overleveringen en interpretaties. Het gaat dan ook niet om de letterlijke weergave van de gebeurtenissen, maar om de diepere laag die onder elk Bijbelverhaal verborgen ligt. De beelden helpen ons om, al kijkend en mediterend, dit gegeven toe te laten.

Openbaren

Deze ikoon hoort bij de Openbaringsikonen. Wat wordt er openbaar? Niet zozeer het feit dat Jezus gedoopt wordt en vrijwillig een rite ondergaat voordat hij aan zijn openbare leven begint. Waar de nadruk op komt te liggen is wat er na de doop gebeurt. Zodra Jezus gedoopt was en uit het water omhoogkwam, opende de hemel zich voor hem en zag hij hoe de Geest van God als een duif op hem neerdaalde. En uit de hemel klonk een stem: ‘Dit is mijn geliefde Zoon, in hem vind ik vreugde’, zo vertelt Matteüs.
Op deze ikoon is dat symbolisch uitgedrukt in de blauwe beweging naar beneden, waaruit de duif, de heilige Geest, neerdaalt boven het hoofd van Jezus. 

Johannes en andere figuren

De figuur van de dopende Johannes is heel sprekend. Met zijn ene hand dicht bij het hoofd van Jezus. Hij wijst op Jezus, zoals in die woorden: Na mij komt iemand die meer vermag dan ik … (Matteüs 3,11b) waarin hij van zichzelf afwijst naar Jezus toe. De andere hand is geopend naar de hemel en ook zijn hoofd is daarnaar opgericht. Hij is een en al verwijzing. Op de ikoon zijn de momenten van Doop en Openbaring in één beeld samengevoegd, dus in elkaar wat na elkaar verhaald wordt.

Dat er in de Jordaan zich nog twee kleine figuurtjes bevinden is niet zonder betekenis. Het zijn allegorische voorstellingen, een mannelijk en een vrouwelijk figuurtje, allebei varend op een vis. De mannelijke figuur zou staan voor de Jordaan en herinnert aan de hemelvaart van Elia die op deze stroom sloeg en hem deed wijken (2 Koningen 2,8). De vrouwelijke figuur symboliseert de zee en herinnert aan het wijken van de Rode Zee toen de vluchtende Israëlieten erdoorheen moesten trekken (Exodus 14,21). Het water van de Jordaan wordt hier gezien als symbool van de dood die overwonnen wordt door Christus. Het water is van nature een bron van duisternis, maar wordt door Jezus levengevend water.

We zien onder Johannes’ voeten nog een boom met een bijl, doelend op woorden die bij Matteüs en Lucas voorkomen over de bijl die reeds aan de wortel van de boom ligt (Matteüs 3,10; Lucas 3,9).

De engelen staan er eerbiedig bij, de handen met hun kleren bedekt. Op andere ikonen soms met doeken. In dat geval staan ze er als dienaren om Christus weer af te drogen na het baden. Een bedekte hand duidt op eerbied. Op ikonen zie je vaak dat ook het evangelieboek met bedekte handen wordt vastgehouden. De symboliek is afkomstig uit het Byzantijnse hofceremonieel. De etiquette schreef namelijk voor dat de handen van degenen die de keizer naderden, bedekt moesten zijn. De linten die van de engelenhoofden opwaaien symboliseren dat ze horend openstaan voor de opdracht die ze van God hebben ontvangen.

Vorm van de Jordaan

De Jordaan is op een onnatuurlijke wijze geschilderd. Als een rechte kolom omhoog, enigszins gelijkend op een donkere spelonk. Op veel ikonen komen spelonken voor. Ook op de geboorte-ikoon. De spelonk is het symbool van de duistere krachten die overwonnen moeten worden, symbool van het kwaad. Jezus staat er rechtop in. Hij is gekomen om die duisternis te overwinnen. Jezus’ onderdompeling in het water en het opstijgen daaruit betekent dat hij de dood overwonnen heeft en het water geheiligd. Hij staat hier als geliefde Zoon.

Ook wij mogen in het donkere ‘water’ staan als ‘geliefde zonen en dochters’.

Ricky Rieter

* We gebruiken de Nieuwe Bijbelvertaling

* Bij het schrijven van dit artikeltje heb ik het boekje ‘Openbaringsikonen’ geraadpleegd, geschreven door broeder Louis Bastiaansen uit Zundert