De kruisikoon

Dood is niet dood

GetImageDetail-25

Ik heb jullie liefgehad, zoals de Vader mij heeft liefgehad. Blijf in mijn liefde: je blijft in mijn liefde als je je aan mijn geboden houdt, zoals ik me ook aan de geboden van mijn Vader gehouden heb en in zijn liefde blijf. Dit zeg ik tegen jullie om je mijn vreugde te geven, dan zal je vreugde volkomen zijn. Mijn gebod is dat jullie elkaar liefhebben zoals ik jullie heb liefgehad. Er is geen grotere liefde dan je leven te geven voor je vrienden. Jullie zijn mijn vrienden wanneer je doet wat ik zeg. Ik noem jullie geen slaven meer, want een slaaf weet niet wat zijn meester doet; vrienden noem ik jullie, omdat ik alles wat ik van de Vader heb gehoord, aan jullie bekendgemaakt heb.

Johannes 15,9-15

Liefde

Als ik bovenstaande tekst uit het evangelie volgens Johannes aandachtig en meditatief lees, dan raak ik ontroerd om wat daar gezegd wordt. Acht keer komt er het woord ‘liefde’ of een aanverwant woord in voor. Zelf moet Johannes diep geraakt zijn door die overweldigende liefde van God die in Jezus tot ons gekomen is.

Wij mogen in die oneindige liefde delen. Die stroom gaat trapsgewijze: van de Vader naar de Zoon, van de Zoon naar ons en wij mogen die stroom weer doorgeven aan elkaar. Het wordt een steeds grotere stroom, een stroom die nooit ophoudt met stromen, althans niet vanuit de oorsprong, de Vader. Ook niet vanuit Jezus, die in het kruis ten einde toe is gegaan. Hij geeft alles als hij zijn leven geeft voor zijn vrienden. Deze liefdesstroom doet een beroep op ons om te doen wat hij deed: ons leven geheel wegschenken. Eigen aan liefde is dat we die door laten stromen. Geen grotere liefde is er dan je leven te geven voor je vrienden. De kern van liefde is: zich geven zonder voorbehoud.

Afschuwelijk

Wij zijn zo gewend aan de veelvuldige en veelvormige afbeelding van de gekruisigde Christus dat we vaak voorbijgaan aan de afschuwelijkheid van de dood. Het is moeilijk lijden te zien en er machteloos tegenover te staan. Soms keren we ons ervan af, ‘kunnen’ het niet aanzien, durven de werkelijkheid niet tot ons door te laten dringen. Het schrikt ons zo af dat we er onze ogen en ons hart voor sluiten.

De dood, en zeker deze dood, ís afschuwelijk, we mogen er nooit aan wennen. Niet aan dát kruis en ook niet aan het lijden in deze tijd, niet aan de vernederingen, aan de mishandelingen, aan de martelingen die nooit opgehouden zijn zolang de mensheid bestaat.

De kruisiging van Christus en ook de ‘kruisigingen’ van deze tijd, zijn naar menselijke maatstaven voor het gewone oog een mislukking, een afgang, een afschuwelijke vernedering.

Doorgangsfase

Maar een kruis is een uitbeelding van een momentopname. Het verhaal gaat verder. Nooit hoeft dit het laatste te zijn. Het kruis is een etappe op de weg, niet het eindpunt. Het eindpunt is de overwinning. Elk kruis mag verstaan worden als een uitnodiging om je op die weg te begeven, ook als je angst hebt om die weg te gaan. Jezus moest ook door de doodsstrijd heen.

De weg waarop een kruis staat kan alleen via de erkenning van dat kruis en via de aanvaarding ervan naar de overwinning leiden. En dat kan alleen via de liefde en de kracht, die geschonken kunnen worden. We zijn geroepen om lief te hebben ten einde toe, in blind geloof, in blind vertrouwen en in grote overgave, ook al komt onze hele natuur daartegen in opstand.

Op ikonen van de kruisiging zie je veel duidelijker dan op de westerse voorstellingen dat de dood niet het einde is. Nooit tonen de ikonen dramatische beelden. Uiteindelijk wil de schilder altijd zeggen dat de dood niet definitief is, maar dat de dood overwonnen zal worden, dat ‘dood niet dood is’. Op sommige ikonen waarbij de Christus met open ogen staat afgebeeld, zie je dat de dood al overwonnen ís.

Vrijheid

De kruisdood van Jezus van Nazaret heeft niet alleen met liefde te maken, maar ook met vrijheid. Als we een kruis zien is het logisch dat we aan geweldpleging denken. De ene mens doodt de andere, de sterke de zwakke, de machtige de machteloze, de gewapende de ongewapende, de heren de knechten. Dit alles is gebeurd en gebeurt nog dagelijks. Dit is hetgeen we zien. Wat we niet kunnen zien is hoe de zogenaamd zwakke, machteloze en ongewapende uitermate sterk, krachtig en vrij kan zijn in de wijze waarop hij ingaat op hetgeen hem aangedaan wordt. Vrijheid is een goed waarvan de ene mens de ander niet kan beroven. Uiterlijk wel, innerlijk niet. Het beeld van Mahatma Gandhi komt bij me binnen, en ook het beeld van Nelson Mandela. Zo zijn er in de loop van de tijden nog vele voorbeelden te noemen van krachtige mensen die vreselijk hebben moeten lijden en toch overeind zijn gebleven.

De kracht van Christus’ kruis ligt in het behoud van zijn innerlijke vrijheid, gevoed door zijn mateloze liefde voor de mensheid.

Ikoon

Een meditatie bij een kruisikoon kan helend zijn als wij ons verplaatsen in bijvoorbeeld de Moeder Gods, die als eerste, rechtopstaand onder het kruis, het vervolg heeft laten zien van omgaan met het lijden. Ze liep er niet voor weg. Enerzijds moet ze, als moeder, ‘gestorven’ zijn van verdriet om haar Zoon, anderzijds toont zij, als eerste uit het Tweede Testament, ons het ware gelaat van de gelovige die zeker is van de overwinning, de gelovige die meer ziet dan hetgeen te zien is met de ogen, de gelovige die als ware ikoon van God, zich niet laat neerslaan door de dood, die alleen maar schijn is.

Het is niet simpel om onder een kruis gebukt te gaan en in deze houding toch rechtop te kunnen blijven staan zoals Maria. Als je naar haar handen kijkt en ook naar de handen van Johannes, dan zie je dat ze beiden het zogeheten ‘deësisgebaar’ maken, het gebaar van toewijding, van overgave. Het eenvoudige handgebaar drukt een wereld uit van intense betrokkenheid en van een losgekomen zijn van het eigen ik.
De kruisikoon kan ons misschien op weg helpen om onze rug te rechten zonder ons leed te verdringen. Onze ogen geopend voor wat er werkelijk is, maar tegelijkertijd onze blik gericht op een punt voorbij deze horizon. De ikoon kan ons helpen om onszelf stapje voor stapje over te geven in vertrouwen. Geen dood blijft dood als we dat durven geloven.

Maar al moet u nog korte tijd lijden, God, de bron van alle genade, heeft u geroepen om in Christus Jezus deel te krijgen aan zijn eeuwige luister. God zal u sterk en krachtig maken, zodat u staande zult blijven en niet meer zult wankelen. 1 Petrus 5,10

Ricky Rieter

Bijbelcitaten uit De Nieuwe Bijbelvertaling 2004

Dit artikel staat in een wat beknoptere, en nu aangepaste versie in Eikonikon 79, maart 2003

Naar HOME