Maria Geboorte

Vandaag geboren

Op 8 september wordt de geboorte van de Moeder Gods (Maria) gevierd. Met deze geboorte is er een keerpunt ingezet in de geschiedenis van de mensheid.

Ikonen zijn vaak een weerslag van de Bijbel, maar over de geboorte van Maria wordt in de Bijbel niet gerept. De ikoon die we vandaag overwegen is geschilderd naar aanleiding van een apocrief geschrift: het Proto-evangelie van Jacobus*. De ikoon lijkt een beetje op de ikoon van Johannes’ geboorte en ook op de kerstikoon: een vrouw die net gebaard heeft, een kind aan haar voeten, vrouwen die zorgend aanwezig zijn, de echtgenoot die er soms bij staat. Zoals op de kerstikoon tegelijkertijd meerdere tafereeltjes zijn weergegeven, zo zien we ook hier op de achtergrond onder andere een gebeurtenis die negen maanden eerder speelde: de ontmoeting van Joachim en Anna, de ouders van Maria, bij de Gouden Poort.** Van deze ontmoeting bestaan veel ikonen die in details wat van elkaar verschillen. Een wezenlijk detail uit de ikoon van de ontmoeting zien we in de linkerbovenhoek op de ikoon van Maria Geboorte.

Geboorte van Maria

De ontmoeting bij de Gouden Poort

In het Proto-evangelie van Jacobus wordt verteld dat Joachim en Anna allebei zeer leden onder het feit dat ze kinderloos bleven. Kinderloosheid werd ervaren als een schande. Joachims offer in de tempel werd geweigerd omwille van zijn kinderloosheid. Hij vluchtte de woestijn in. Anna is heel bedroefd, zit thuis bitter te treuren, heeft alle levensvreugde verloren. Haar dienstbode, Judith, dringt erop aan dat ze niet blijft treuren om haar kinderloosheid, maar dat ze zich mooi moet gaan maken en naar buiten moet gaan. Anna wil dit aanvankelijk niet, maar doet het uiteindelijk toch. Ze maakt zich mooi en gaat naar de tuin in haar bruidskleren. Daar bidt ze vurig tot God. Ze herinnert God eraan dat Hij ook Sara’s schoot geopend heeft toen Sara al oud was. Dan verschijnt er een engel om Anna te zeggen dat haar gebed verhoord zal worden. Tegelijkertijd verschijnt er een engel bij Joachim in de woestijn om hem te berichten dat ze alsnog een kind zullen krijgen. Beiden gaan op dezelfde tijd naar de Gouden Poort te Jeruzalem en omhelzen elkaar in grote vreugde.

Waar het om draait bij de ikoon Maria geboorte

Zoals aan de voeten van het kindje een vrouw aan het spinnen is, zo worden er verhalen gesponnen om hetgeen mensen ten diepste geloven. In de verhalen wordt gezocht naar de samenhang in de geschiedenis. Uit de orthodoxe gebeden bij deze feestdag blijkt hoezeer dat verband erin beleefd wordt. Vrij wordt bijvoorbeeld dezelfde tekst gebruikt die een andere (H)anna, eerder in de geschiedenis, lovend uitsprak toen zij op oude leeftijd nog een kind mocht krijgen. We kunnen het verhaal nalezen in het eerste boek Samuël, de hoofdstukken een en twee. Daarin wordt ons onder andere verteld dat de aanvankelijk onvruchtbare Hanna, uiteindelijk na vurig gebed, toch een kind kreeg, en hoe ze God prijst om de grote dingen die Hij aan haar gedaan heeft. Maria zal later deze dankwoorden van Hanna bijna woordelijk overnemen als zij haar nicht Elisabet ontmoet. De naam Anna/Hanna betekent ontferming. In deze naam kunnen we de diepere betekenis aanvoelen van Hanna uit het boek Samuël en van Anna uit het apocriefe verhaal. De naam drukt uit dat God zich ontfermt over de geschiedenis en over de afzonderlijke mens.

Deze ikoon handelt niet zozeer over Anna, de moeder van Maria, noch over Maria zelf. Nee, wat er wordt uitgedrukt is het mysterie van de verlossing die ingezet wordt bij de geboorte van Maria, de Moeder Gods.

De ikoonschilder heeft, zoals ik hierboven al vermeldde, met grote fijngevoeligheid een onopvallende, kleine figuur aan de voeten van het schommelwiegje geschilderd. De kleine vrouw trekt zich niets aan van alles wat er om haar heen gebeurt. Ze is met haar volle aandacht gericht op het kind, terwijl haar voet het wiegje beweegt en haar hand de draad van de geschiedenis verder spint. Zou ze begrepen hebben dat hier iets volkomen nieuws begonnen is?

Tijdloze boodschap

Een orthodox gebed dat bij deze feestdag hoort klinkt als volgt: Laat ons op deze blijde dag een geestelijke citer doen weerklinken, want uit het zaad van David wordt vandaag de Moeder van het Leven geboren.

Dit gebed noemt Maria ‘de Moeder van het Leven’, een verwijzing naar Genesis 3,20, waar staat dat Eva de moeder van alle levenden is geworden. Maria wordt wel tweede Eva genoemd. Het gebed zegt dat deze tweede Eva ‘vandaag’ geboren wordt. De liturgie plaatst wat vroeger was en wat ooit komen zal in het nu. De geboorte van de Moeder Gods kan symbool worden voor hetgeen er ook vandaag aan nieuw leven in ons geboren zou kunnen worden, ondanks de ‘onmogelijkheden’. Als situaties vastgelopen zijn, zoals niet alleen in de Bijbel voorkomt, maar zoals herkenbaar is in het huidige wereldbestel en vaak ook in onze persoonlijke levensgeschiedenis, dan wil deze ikoon ons bemoedigen en ons vertellen dat er ook vandaag een ommekeer mogelijk is en dat er ook in ons vandaag iets nieuws geboren kan worden.

De rode doek en de geestelijke citer

Zoals op meerdere ikonen, onder andere op de ikoon van Joachim en Anna bij de Gouden Poort, staat de rode doek hier voor de werking van de Heilige Geest. Dat wat bij mensen niet mogelijk is, is mogelijk door de Geest, die waait waar Hij wil. Reden genoeg om de geestelijke citer te laten klinken, zoals we hoorden in het orthodoxe gebed bij deze feestdag. De geestelijke citer mag een vreugdevol danklied spelen, weerklinkend vanuit de diepste grond van ons hart.

Ricky Rieter

* Het Proto-evangelie van Jacobus is in het midden van de tweede eeuw in het Grieks geschreven door een christen die in Syrië of Egypte thuishoorde en goed op de hoogte was van de geboorteverhalen zoals die in de evangelies van Matteüs en Lucas te vinden zijn.

** De Gouden poort te Jeruzalem is de oostelijke poort. Het is de belangrijkste van de acht poorten. Door deze poort kwam Jezus, gezeten op een ezel, de stad binnen. Door deze poort zal eenmaal, zo geloven de joden, de Messias weerkeren. Het is de overtuiging van joden dat de poort, die sinds 1530 dichtgemetseld is door de islamieten, voor de Messias geen belemmering zal zijn. Zo ook niet het grote veld met bouwwerken boven de graven die voor de poort aangebracht zijn.