Ikonen, een weg tot inkeer


Als we binnen deze site over de franciscaanse retraites af en toe een beschouwing willen geven over een ikoon heeft dat een gegronde reden. We doen dit niet allereerst omdat we regelmatig een ikoon in ons meditatief centrum plaatsen, bijvoorbeeld als kunstzinnige afbeelding of als sfeerbrenger. Als dat de reden was zouden we de ikonen op een onzuivere manier gebruiken. Ikonen zijn veel meer dan een toepasselijke afbeelding of sfeerbrenger.

Het woord ikoon heeft het Griekse woord Eikoon als oorsprong. Paulus zegt in zijn brief aan de Kolossenzen (1,15):

Christus is de eikoon van de onzichtbare God

Verlosser van Zvenigorod, Andrej Roebljov,

‘Christus is het beeld van de onzichtbare God’. In de tijd van Paulus werden er nog geen ikonen geschilderd. De Eeuwige kon en mocht niet uitgebeeld worden. Hij kón niet uitgebeeld worden omdat niemand Hem ooit gezien had. Luisterend naar een van de tien woorden die Mozes op de berg ontvangen had mócht de mens Hem niet uitbeelden.

Bij de geboorte van Christus gebeurde er iets bijzonders. De onzichtbare God werd zichtbaar. Zolang geleefd te hebben met een onzichtbare God en nu meemaken dat Hij in Christus zichtbaar werd, riep grote verwondering op. Johannes drukt het als volgt uit:

Het leven is verschenen, wij hebben het gezien en getuigen ervan, wij verkondigen u het eeuwig leven dat bij de Vader was en aan ons verschenen is. 1 Johannes 1,2

Over het feit of Christus God en mens was is veel strijd geweest binnen de oosterse Kerk. Hier hing mee samen of Hij uitgebeeld kon worden of niet. In het jaar 843 werd dit definitief erkend in Constantinopel.

De ikonen werden oorspronkelijk alleen door monniken die zich daartoe geroepen voelden geschilderd. Ze ontvingen daar ook een wijding voor. Binnen de monnikentraditie was het schilderen van ikonen allereerst een vorm van gebed, een heilig dienstwerk in de Kerk. Al zijn er veel ikonen van schitterende kwaliteit, ze ontlenen hun waarde niet aan de mate van kunstzinnigheid, maar aan het doel waarvoor ze gemaakt worden. Ze zijn een vorm van verkondiging. Elke ikoon vertelt iets over het geloofsmysterie wat erin verhaald wordt. Dat betreft altijd de weg naar het heil van mensen. De hele Bijbel bevat een schat aan gegevens waaruit geput kan worden. Ikonen beelden de Bijbel uit of mensen die geleefd hebben volgens de richtlijnen van de Bijbel.

Dit alles speelt zich niet alleen af in de verleden tijd. Ook nu gaat de traditie van het schilderen nog steeds door, niet alleen in de oosterse Kerk, al zijn ze daar een levend en heilig onderdeel van de liturgie. Wie ooit een dienst heeft meegemaakt in een oosterse kerk, zal ervaren hebben met hoeveel eerbied de ikonen benaderd worden. Ze worden aangeraakt en gekust, ze worden bewierookt en er wordt voor gebogen. In de westerse Kerk worden ze alleen af en toe in de liturgie gebruikt, naar de persoonlijke voorkeur van de pastor en de liturgiecommissie.

Hoe het ook zij, een ikoon is een middel om te bidden. Een ikoon wil mensen helpen om al kijkend, luisterend en biddend het mysterie te benaderen. Het mysterie van God met ons, zijn relatie met ons, onze relatie met Hem.

Als wij binnen de retraite of in ons gewone leven, ons hart verstillen bij een ikoon, dan zetten we als het ware onze deur open voor de stroom die binnen kan komen. Naarmate we de ikoon langer beschouwen zal er iets in ons aangeraakt kunnen worden, iets opgelicht van het mysterie van Christus, het Licht van de wereld. Meer en meer zullen we zelf ikoon worden, beeld van God. Zo zijn we bedoeld, zo schiep God de eerste mens en ieder die erna geboren is. We worden geroepen om licht van Licht te zijn.

In dit verband is het ook goed om te weten dat een ikoonschilder begint met de nimbus, de lichtkrans om het hoofd. Het schilderen van de ikoon wordt gedragen en begeleid door het Licht van God. De schilder en later de beschouwer worden in dát Licht opgenomen.

Ricky Rieter, 26 december 2008

Deze ikoon wordt genoemd: Verlosser van Zvenigorod en is geschilderd door Andrej Roebljov aan het begin van de 15e eeuw